De Opstand of Tachtigjarige oorlog

In deze les vertelt meester Henk over lange strijd van Nederlandse opstandelingen tegen de koning van Spanje

Filips II was heel boos op de Nederlanders die kerken en kloosters hadden vernield. Daarom stuurde hij de hertog van Alva met tienduizend soldaten. Alva stuurde Margareta van Parma weg en werd zelf landvoogd. Hij regeerde met ijzeren hand.

Meester Henk! Wat wil dat zeggen,“ijzeren hand”?

Dat betekent dat Alva heel, heel streng was. Om de oproerkraaiers hard te straffen, stelde hij een speciale rechtbank in: de Raad van Beroerten. Al snel bekend als de Bloedraad. Talloze mensen werden tot de dood veroordeeld, niet alleen de beeldenstormers, maar ook belangrijke edelen. Zo werden de graaf van Egmont en de graaf van Horne gearresteerd, berecht en veroordeeld wegens verraad aan de koning. Op 5 juni 1568 werden ze op de Grote Markt van Brussel onthoofd. De koning liet twee belangrijke, trouwe hovelingen executeren. Heel Europa sprak er schande van.

Meester Henk! Hoezo trouw?

Ja, het waren trouwe hovelingen, omdat ze onschuldig waren. Alva liet ze onthoofden als voorbeeld voor iedereen die niet deed wat hij zei. Als reactie hierop besloot de gevluchte Willem van Oranje om in opstand te komen. Hij verzamelde zoveel geld als hij maar kon en huurde soldaten. Daarmee viel hij in 1568 op drie plekken de Nederlanden binnen. In mei 1568 vond de eerste veldslag tussen de Spaanse troepen en de legers van Willem van Oranje plaats. In het Groningse Heiligerlee. Het werd een overwinning voor de troepen van Willem van Oranje. Maar met een hoge prijs, want zijn broer Lodewijk van Nassau en zijn broertje Adolf van Nassau sneuvelden. De overige aanvallen op Alva liepen uit op een mislukking.

Meester Henk! Waarom mislukte de aanval van Willem van Oranje?

Willem van Oranje kreeg geldgebrek, zodat hij zijn huurlingen niet meer kon betalen. En huurlingen zonder loon lopen weg. Hij stuurde brieven naar alle gewesten en steden in de Nederlanden met het verzoek hem geld te geven. Maar de Nederlanders waren nog te bang. Spanje was een wereldmacht, het sterkste land in Europa! Zij durfden niet in opstand te komen tegen de Spaanse koning.

Dus aan het einde van 1568 was Willem van Oranje militair verslagen, bijna failliet en hij kreeg geen steun vanuit de Nederlanden.

Alva was tevreden. Er was rust in de Nederlanden. Willem van Oranje was verslagen en er waren geen rebellen en oproerkraaiers meer. Hij was zo trots dat hij met de kanonnen die hij op Willem van Oranje had veroverd, een bronzen standbeeld van zichzelf liet maken.

Maar de rust was bedrieglijk.

Willem van Oranje had van zijn fouten geleerd! Hij begreep dat hij de bewoners van de Nederlanden moest uitleggen waarom hij in opstand tegen Alva was gekomen en hij moest ze overtuigen om hem te steunen. Daarvoor maakte hij propaganda.

Meester Henk!Wat is propaganda?

Propaganda is het bewust verspreiden van eenzijdige en vaak misleidende informatie. Dit doe je om je eigen zaak te bevorderen. Daarvoor liet Willem van O. een eenvoudig liedje schrijven: het Wilhelmus. Daarin wordt hij voorgesteld als een zeer gelovige man die voor de vrijheid van de Nederlanden een groot offer brengt. Maar propaganda is ook leugens vertellen over je tegenstander. Zo vertelde Willem dat Alva duizenden protestanten had geëxecuteerd. In werkelijkheid waren het er veel minder, ongeveer 1300. Willem van Oranje was een soort influencer.

Maar de grootste onrust kwam van een groep vrijbuiters: de Watergeuzen.

Meester Henk! Wat zijn Watergeuzen?

In 1567 waren duizenden Nederlanders gevlucht voor Alva en zijn Spaanse troepen. Zij waren naar Engeland en Duitsland gevlucht. Een groot vluchtelingenkamp was in Emden, net over de grens in Duitsland. Sommige vluchtelingen vormden piratenbendes waarmee ze de wateren rond de Nederlanden onveilig maakten. Zij overvielen schepen en maakten soms “landgang”. Dan gingen zij het land op en beroofden alles en iedereen die ze tegenkwamen. Zo werden in 1571 dertien Noord-Hollandse dorpen geplunderd.

Willem van Oranje kon deze vrijbuiters goed gebruiken om in zijn propaganda aan te tonen dat Alva de Nederlanders niet goed beschermde. Door de watergeuzen kaperbrieven te geven, hoopte Willem ook op een deel van de buit.

Meester Henk! Wat is een kaperbrief?

Een kaperbrief werd gegeven door een vorst of regering en was een vergunning aan kapiteins om in oorlogstijd vijandige schepen aan te vallen en te kapen. De buit werd dan meestal aan de vorst of regering overgedragen. Daar hoopte Willem van Oranje ook op, maar de watergeuzen roofden en plunderden alleen voor zichzelf.

Op 1 april landden een aantal schepen voor de kust van Den Briel op het eiland Voorne. Met weinig geweld werd Den Briel ingenomen en de watergeuzen besloten om het stadje te houden. Uit naam van Oranje. Alva was druk bezig met iets anders en deed het af met “No es nada” (Het is niets).

Maar het was geen niets, want steeds meer steden in de noordelijke Nederlanden werden door de watergeuzen gedwongen om te kiezen: Oranje en de watergeuzen of Alva? In de steden waar de watergeuzen de macht kregen, ging het er hard aan toe voor de katholieken. Zo werden in opdracht van geuzenkapitein Lumey in Gorcum negentien geestelijken gemarteld en opgehangen.

Maar meester Henk! Waarom kozen veel Nederlandse steden nu wel voor Willem van Oranje en de Opstand?

Waarom, zullen we nooit weten. Maar de propaganda van Willem van Oranje wierp haar vruchten af. Alva stond meer en meer bekend als de vervolger van de protestanten. Ook de invoering van een aantal nieuwe belastingen maakte hem niet populair. Vooral de tiende penning gaf veel onvrede en boosheid. Een onvrede waar Willem van O. dankbaar gebruik van maakte.

Meester Henk! Wat is een tiende penning?

De tiende penning was een belasting van 10 procent op alle roerende goederen, vooral de dagelijkse levensmiddelen en handelswaar. Vooral in een handelsland als de Nederlanden was men bang dat daarmee de handel zou worden beschadigd. De angst en boosheid over deze belasting maakten dat veel steden zich achter de opstand van Willem van Oranje schaarden.

Alva gaf zijn zoon Don Frederik opdracht om de opstandige Nederlanden weer in het gareel te krijgen. Hij moest met een groot leger voorbeelden geven en angst aanjagen. De eerste stad waar Don Frederik in oktober 1572 kwam, was Mechelen (België). De Spaanse troepen kregen, na overgave van de stad, de vrije hand om te plunderen en te moorden. Dat werkte; alle andere Brabantse steden werden bang en gaven zich over.

Zo trokken de Spaanse troepen Gelderland in. Daar werd Zutphen verschrikkelijk gestraft. Honderden inwoners werden vermoord. En opnieuw had het effect: alle steden in Gelderland en Overijssel gaven zich over.

Vervolgens trokken ze naar Naarden. Daar gaf het stadsbestuur zich snel over, maar de Spanjaarden besloten toch te straffen. De inwoners werden in de Grote Kerk verzameld. De Spaanse soldaten drongen de kerk binnen en slachtten alle mensen af. Dit nieuws bereikte ook Haarlem en toen de Spaanse troepen een paar dagen later voor de stadsmuren van Haarlem verschenen, weigerde het Haarlems stadsbestuur om de poorten te openen. Toen begon het beleg van Haarlem. Zeven maanden lang, van december 1572 tot juli 1573, duurde dit beleg. Het waren zware maanden voor de inwoners van Haarlem. Aanval na aanval werd afgeslagen. Maar ook voor de Spaanse soldaten waren het maanden van ontberingen; er stierven ruim 8000 Spaanse soldaten onder aan de stadsmuren van Haarlem. Na de inname van Haarlem was Alkmaar aan de beurt. Kregen de Spaanse troepen die stad te pakken, dan hadden zij het hele Noorderkwartier (Noord-Holland) onder controle!

Alkmaar kon niet door bestorming worden ingenomen, zodat het Spaanse leger overging tot omsingeling en uithongering. Maar de geuzen staken de dijken door, zodat het Spaanse leger tot hun knieën in het water stond. Het beleg werd opgebroken en nat en verkleumd trokken de Spaanse soldaten weg. Daarom zeiden de mensen: “In Alkmaar begint de Victorie”. Ieder jaar hebben de schoolkinderen in Alkmaar op 8 oktober vrij en vieren de mensen feest.

De Spaanse troepen trokken naar het zuiden en de eerste opstandige stad die ze tegenkwamen was Leiden. Het beleg van Leiden duurde ruim een jaar, tot oktober 1574. De Spaanse troepen hoopten de stad door uithongering tot overgave te dwingen. Duizenden mensen stierven door honger en ziekte. Maar opnieuw staken de geuzen de dijken door en werden de Spanjaarden door het water verdreven. Het verhaal wil dat men een weesjongen, Cornelis Joppenszn, de poort uitstuurde om poolshoogte te nemen in het Spaanse kamp. Na een tijdje kwam hij juichend tevoorschijn: ”Ze zijn weg!” De Spaanse troepen waren in allerhaast vertrokken, want Cornelis vond zelfs een dampende pot met hutspot. Daarom vieren de Leidenaren ieder jaar op 3 oktober het Leidens Ontzet met hutspot en haring.

Maar de situatie werd voor de opstandelingen steeds moeilijker, omdat de Spaanse troepen, ondanks het verlies van Leiden, steeds meer plaatsen veroverden. Hun gebied was door de veroveringen in drie stukken gesneden. In deze moeilijke situatie zochten de opstandelingen hulp in het buitenland. Maar niemand wilde ze helpen. Engeland niet, Frankrijk niet, zelfs de protestantse vorsten in Duitsland niet.

Maar zij kregen hulp van koning Filips II van Spanje.

Meester Henk! Dat is toch raar? Waarom zou Filips II zijn vijand helpen?

In 1575 had Filips II geen geld meer en moest hij Spanje bankroet verklaren.

Meester Henk! Wat is bankroet?

Bankroet betekende dat Spanje haar schulden niet meer kon betalen. Filips II had zoveel geld bij bankiers geleend dat hij de rente op deze schuld en de schuld zelf niet meer kon betalen. Hij verklaarde daarom Spanje bankroet en liet daarmee alle schulden verdwijnen. Dat klinkt heel mooi en handig, maar het betekende dat Filips II jarenlang geen geld kon lenen, omdat alle geldschieters hem niet meer vertrouwden.

Omdat Filips II geen geld meer had, kon hij zijn soldaten niet meer betalen. Die kregen soms een jaar lang geen soldij. De Spaanse soldaten deserteerden en begonnen de dorpen en steden in Brabant en Vlaanderen te plunderen.

De Nederlandse gewesten kwamen toen bij elkaar en sloten een akkoord; de Pacificatie van Gent. Hierin werd geëist dat de Spaanse troepen uit de Nederlanden weg moesten, de Nederlanden door Nederlanders moesten worden bestuurd en de strenge straffen tegen de protestanten werden opgeheven. Iedereen ondertekende dit akkoord, zelfs koning Filips II. Hij stemde ermee in om een groot deel van de Spaanse troepen terug naar Spanje te halen. Wat hem heel goed uitkwam, want hij had ze nodig voor de verovering van Portugal.

De Pacificatie van Gent had de vele gewesten van de Nederlanden voor het eerst in de geschiedenis verenigd. Maar dit duurde niet lang.

Meester Henk! Waarom?

Vanaf 1576 hadden militante calvinistische groepen in verschillende Brabantse steden als Brussel, Antwerpen en Gent de macht gegrepen. Terwijl het merendeel van de bevolking nog katholiek was. De calvinistische machthebbers verboden het katholicisme en bisschoppen en katholieke bestuurders werden in de gevangenis gegooid. Kerken en kloosters werden vernield. Dit zette kwaad bloed bij gematigde katholieken. Enkele katholieke gewesten in de zuidelijke Nederlanden besloten hierop om uit de Pacificatie te stappen en een eigen verbond te maken: de Unie van Atrecht.

Hierop reageerden een aantal protestantse, noordelijke gewesten. Onder leiding van Jan van Nassau, broer van Willem van Oranje, werd de Unie van Utrecht gesloten. Hierin beloofden de gewesten Gelderland, Holland, Zeeland, Utrecht en Groningen dat ze altijd vriendjes zouden blijven. Ook besloten ze dat ze samen een leger zouden hebben. En dat ze samen één buitenlandse politiek zouden hebben. Kort daarop sloten Overijssel, Friesland en een aantal Vlaamse steden zich bij de Unie van Utrecht aan.

In 1580 was Filips II zo boos op Willem van Oranje dat hij hem in de ban deed. Hierin werd Willem vogelvrij verklaard.

Meester Henk! Wat betekent vogelvrij?

Vogelvrij betekent dat iedereen je mocht vermoorden. De moordenaar kreeg zelfs een beloning! Als je Willem van Oranje vermoordde, kreeg je 25.000 dukaten en een adellijke titel. Willem moest altijd rekening houden met het feit dat er iemand rond kon lopen die hem wilde vermoorden.

Meester Henk! Maar dat is toch niet lief?

Nee, zeker niet. Willem van Oranje reageerde dan ook heel boos. Hij noemde Filips II een leugenaar en een tiran. En niet alleen de koning, maar ook zijn regenten in de Nederlanden, met name de hertog van Alva. Ook de bestuurders van de Unie van Utrecht reageerden fel. Op 26 juli 1581 namen zij het “Plakkaat van Verlatinghe” aan. Hierin werd Filips II als koning van de Nederlanden afgezet. Want, zo zeiden zij, een koning is niet door God aangesteld om zijn onderdanen te onderdrukken. Maar hij moet ze juist liefhebben en beschermen. Doet hij dat niet, dan hebben de onderdanen het recht om de koning af te zetten en iemand anders in zijn plaats te kiezen.

Maar het afzetten van Filips II als koning kon niet voorkomen dat Willem van Oranje werd doodgeschoten. Op 10 juli 1584 schoot Balthasar Gerards, een Fransman, in het Delftse Prinsenhof Willem van Oranje dood. Voordat hij stierf, sprak Willem zijn beroemde laatste woorden: ”Mijn God, heb medelijden met mijn ziel en met dit arme volk.”

Balthasar Gerards vluchtte, maar werd snel gepakt. Vervolgens werd hij drie dagen verhoord en gefolterd. Hij werd tenslotte ter dood veroordeeld. Hij kreeg een afschuwelijke doodstraf, waarbij hij eerst nog werd gemarteld. Tenslotte werd hij gevierendeeld en onthoofd. Zijn hoofd heeft nog een lange tijd bij de stadspoort van Delft op een hoge speer gestaan.

De bestuurders van de noordelijke gewesten waren even in paniek. Hoe moest het nu verder zonder Willem van Oranje? Maar in 1588 besloten ze dat de Nederlanden van de Unie van Utrecht een republiek moesten worden, de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De Staten van de zeven gewesten waren de baas. Elk gewest stuurde vertegenwoordigers naar de Staten-Generaal. Hier overlegden ze met elkaar en had elk gewest de mogelijkheid om een besluit te blokkeren. Maar één gewest was de machtigste. Dat was Holland. Zij was het rijkste gewest en betaalde de meeste belasting. De Staten van Holland bepaalden wat er moest gebeuren in de Republiek.

Ondertussen ging het met de strijd tegen de Spaanse troepen niet best. De nieuwe Spaanse regent, de hertog van Parma, veroverde in korte tijd veel steden in Brabant en Vlaanderen. Vooral de verovering van Antwerpen in 1585 was een gevoelige aderlating voor de opstandelingen. Veel protestanten vluchtten naar Holland. Dit had grote gevolgen. Maar daar over vertel ik in de les over de Gouden Eeuw. Het zag er niet goed uit voor de opstandelingen. Maar opnieuw hebben ze geluk, heel veel geluk. Twee gebeurtenissen veranderen alles.

De eerste was de ondergang van de Spaanse Armada, de “onoverwinnelijke vloot”, in 1588. Hiermee zou Spanje eerst Engeland veroveren en daarna de opstandelingen in de Nederlanden een lesje leren. 130 schepen met 30.000 manschappen voeren uit. Maar tegen de Engelsen hadden ze geen schijn van kans. De snelle Engelse boten bestookten de grote, trage Spaanse galjoenen. Tientallen schepen zonken of raakten zwaar beschadigd. De restanten van de Spaanse Armada vluchtten weg via de Noordzee, rondom Schotland en Ierland. Zo hoopten ze weer in Spanje te komen. Maar een storm sloeg de vloot op de kust van Ierland. Een grote en kostbare militaire expeditie was totaal mislukt. Vervolgens had de Republiek het geluk dat de hertog van Parma met zijn legers naar Frankrijk werd gestuurd.

Maar de belangrijkste verandering was het aantreden van twee belangrijke mannen: Maurits van Oranje-Nassau, zoon van Willem van Oranje, als stadhouder en Johan van Oldenbarnevelt als raadspensionaris.

Meester Henk! Wat is een stadhouder?

De stadhouder was de opperbevelhebber van het Nederlandse leger.

Meester Henk! Wat is een raadspensionaris?

Een raadspensionaris was de voorzitter van de Staten. Johan van Oldenbarnevelt was raadspensionaris van de Staten van Holland. Hij zorgde voor zoveel geld zodat Maurits, als bevelhebber, over voldoende soldaten kon beschikken. Dit leidde tot een groot tegenoffensief waarbij Maurits belangrijke steden in het oosten (Steenwijk en Coevorden) en in het zuiden (Geertruidenberg) veroverde. Het beroemdste succes was de verovering van Breda in 1590. Maurits verstopte een handvol soldaten in een turfschip. ’s Nachts kwamen de soldaten tevoorschijn en openden ze de stadspoorten. Zo kon Maurits Breda zonder vechten innemen. (Welke stad werd met eenzelfde list veroverd?) Het tegenoffensief van Maurits dwong de Spaanse troepen om zich terug te trekken.

Gelukkig voor de Nederlanders ging Spanje in 1596 voor de derde keer bankroet. Opnieuw kon Spanje geen meer lenen om zijn soldaten te betalen. In 1609 sloten Spanje en de Republiek een wapenstilstand voor twaalf jaar, het Twaalfjarig Bestand.

Direct besloten de Staten-Generaal om het leger in te krimpen, zeer tegen de wil van Maurits. In de Nederlanden ontstond toen ook een enorme ruzie over godsdienst. Maar het was ook een ruzie tussen mensen die een sterke republiek wensten en mensen die meer heil zagen in een sterk huis van Oranje. De ruzie eindigde met een staatsgreep van Maurits en zijn legers in 1618. Hij arresteerde Johan van Oldenbarnevelt en liet op 13 mei 1619 de oude man onthoofden.

In 1621 eindigde de wapenstilstand en direct werd de strijd hervat. De strijd verplaatste zich voor een deel naar zee. Oorlogsschepen hinderden de handel. Hier had vooral de Republiek veel last van. Zo erg dat er niet genoeg geld was voor een veldleger. De Spaanse generaal Spinoza ging in de aanval. In 1625 werd na een lange belegering Breda weer door de Spanjaarden ingenomen. Deze belegering had zoveel geld gekost dat Filips IV, de nieuwe Spaanse koning, besloot om de Republiek niet meer aan te vallen.

Maar de Republiek dacht daar anders over en onder Frederik Hendrik, de opvolger van de in 1625 overleden Maurits, ging de Republiek opnieuw in de aanval. Belangrijke plaatsen als Oldenzaal, Groenlo en ’s-Hertogenbosch werden veroverd. In 1632 veroverde Frederik Hendrik ook de steden Roermond, Venlo, Sittard en Maastricht. Frederik Hendrik kreeg als bijnaam Stedendwinger. Je begrijpt waarom.

In 1637 veroverde Frederik Hendrik Breda weer terug. Maar pogingen om Brussel of Antwerpen te veroveren mislukten. In de Republiek ontstond na zoveel jaren van strijd een zekere oorlogsmoeheid.

In 1644 was er een groot vredescongres in Münster begonnen om de Dertigjarige Oorlog tussen Zweden, Spanje, Frankrijk en de Duitse keizer te beëindigen. Nederland schoof ook aan. Eerst werd in 1646 een wapenstilstand voor twintig jaar tussen Spanje en de Republiek afgesproken. De onderhandelingen tussen de twee landen gingen ondertussen door en op 15 mei 1648 werd de vrede tussen Spanje en de Republiek ondertekend. De oorlog was ten einde.